Mula sa tuktok-ugpaan (tirahan) ng bundok-Bagang, papasilip pa lamang ang araw sa guhit-tagpuan/abot-tanaw. (Ang dalawang likhang-kataga ang saling-Tagalog sa salitang horizon na makikita sa diksyunaryong-1977 ng Australyanong paring si Leo J. English.)

Sa kwento ni Datu Barit ng Barobo, isa sa mga pamayanang Manobo sa tabi ng Ilog Talomo (kaya’t tatawagin silang Matig-Talomo—sa literal, ‘mga taga-Talomo’—halimbawa, ng mga Matigsalug/’mga-taga-Salug’, isang mahalagang ilog sa ibayong bahagi ng Pantaron), nasa edad pa siya ‘na pwede pang kargahin sa balikat ng kanyang amoy/ama’ noong huli siyang makadalo ng isang dangag na ginawa sa Bagang. ‘Mahalaga ang papel ng Bagang sa ganyang mga pagtitipon,’ ani Datu Barit.

Ilang araw, minsan aabot ng ilang linggo, na mananatili sa Bagang ang maraming kamag-anakan, mag-iipon araw-araw sa malawak na panubaran (bahay-sambahan), na kahit papandayin ito upang maikasya ang napakaraming mga dadalo, bata’t matanda, ay aapaw pa rin sa laki nito ang mga naririyang tao, at kakanta sila buong araw ng mga epiko at papuri sa Manama (‘Diyos’), mula pagsilang hanggang paglubog ng araw. ‘Maalala ko noon, kailangang madilim pa ay tatae na kami dahil pagagalitan kami ng mga igbujag/matatanda kung kami’y lalabas upang magbawas kung nakalabas na ang araw,’ patuloy na kwento ni Datu Barit.

Isang mahalagang institusyon sa katutubong daigdig/buhay itong dangag: ang malakihang pagtitipon, pana-panahon, ng mga baylan (katutubong ‘pari’, kung bibigyang-diin ang ispiritwal nilang papel) na nagmumula pa sa magkakaibang mga pamayanan. Ang pagtitipong ito ng mga kalat-kalat na mga pamayanan, sa pamumuno ng mga baylan, ay isang mahalagang sentripetal na pwersa-ng-paghuhugpong sa ritmo ng buhay-katutubo. Napakamahalaga ang papel nito—punto na madalas makalimutang salungguhitan sa maraming pag-aaral sa katutubong ‘kaayusang panlipunan’—sa paglilikha ng kamalayang-bayan at, kung gayon, sa supra-village na istrukturang-pulitikal: ang domeyn ng malawak na ingod-bayan ay lampas sa ideya ng iisang pamayanan-kabahayan (na tatawaging village sa Ingles). Bayan ≠ village.

Bihira yatang makakita ng ipis na kaka-molt lang—kakalabas upang magpanibagong-balat, bagong-litaw na teneral mula sa kanyang ekso-iskeleton (pinaghuhusang balat-iskeleton: exuvia/exubiae)—kaya tinutukan namin ito ni Tungaw isang araw, tamang-tama pagkabalik ko mula sa bayan ni Buburi (balikan: Otaw)!

Hinanap ko ang kahong kinalalagyan ko ng ilang mga pamanang-obheto mula sa kung saan-saang sulok-pook na napuntahan/nasiksikan, drower ng kung ano-anong bato, botelya-ng-mga-ugat-at-langis, mga bahaging-buto ng ilang hayop, at ilan pang mahirap iklasipikang mga bagay. Pagkabukas, nakita ko sa gilid ng isang hugis-piramid na bato (pamana naman ang ideyang ito, pag-iipon ng tatsulok-hugis na mga obheto, mula sa ilang milenaristang kaibigan sa paanan ng Bundok Apo), ano pa kundi, isang puting ipis! Aba meron ba nito, isa kayang albinong ipis? Kaya tinawag ko si Tungaw. Kakahunos na ipis pala.

Ilang minuto pa, unti-unti na itong nagkaroon ng natural-ipis na kulay. Tipo ito ng ipis na may ilang paralel na linya sa kanyang likod, may kakaibang amoy, at mas malapit pa sa kanyang mga ebolusyunaryong kamag-anak (nabubuhay sa mga naaagnas na kahoy) sa hilig nitong ngumatngat ng mga gilid ng mga libro, isang na-transpormang puno. 

Dito ang isang napaka-interesanteng artikulo tungkol sa ebolusyon ng ipis.

Iilang bagay-bagay ang padala sa amin kapwa ng Pantaron at ni Buburi (kaugnay na mga posts: Buburi, Bagang, Bukidnon), pauwi mula sa isang mahabang serye ng lakaran. Nasa itaas ang ilan sa mga ito: mga gamot-ugat, mga kakaibang bato, at (sa kanang-itaas), mala-anting-anting na nakabitin sa baliog (kuwentas) ni Buburi, ukit-tao (otaw) galing sa dalawang piling puno. Tinganggal itong huli ni Buburi sa kanyang multi-obhetong kuwentas at binigay sa amin noong huli naming araw sa kanyang lugar. ‘Madali akong makakagawa ng ganyan. May mga nakita akong punong mapagkukunan ko ng ganyang mga kahoy doon sa katabing baryo. Baka makatulong din ‘yan sa inyo.’ Kaya alingawngaw ng kanyang kantang Tolalang at obhetong-otaw ang dalawang ‘bagay’ na dala-dala namin pababa mula sa kanyang ingod.

Sa aming ala-ala, para kaming nanggaling sa isang kakaibang ‘lupain ng mga katutubong makata’. Pambihira na ang makakakita ng isang lugar ngayon na may nakatirang katutubong may alam ng isang buong epikong-olageng. Dalawa ang nakasalamuha namin sa napakaliit na sityong ito sa tabi ng ‘Pantadon’ (pantad, ‘mabatong pampang sa gilid ng ilog’) at may iilan pang katulad nila sa magkabilaang bahagi nitong mahalagang ‘bayoheyograpikal na sona’ ng Pantaron Mountain Range, isang totoong bayo-kultural na rehiyon.

Sa punto-de-bista ng Pantaron (at sa daigdig rin ng makatang si Buburi) iisang lupalop ang bahaging ito ng Bukidnon at ang bahaging Talaingod ng Davao del Norte: ikaw ay nasa loob pa rin ng kalawakan ng tanu-lupain ng mga Pantaron Manobo na namumuhay sa mga kailogan at kabundukan sa pagitan ng Libuganon at Salug (ng Bukidnon), itong huli ang tatawaging Davao River pagdating ng kanyang agos sa ibaba-dulong bahagi nito.

Sa epikong Iinayong-gayon na kinanta sa amin—sa loob ng maraming serye ng mga gabi: siyam, at natapos ito mula alas-9 ng gabi hanggang ala-3 ng madaling araw!—ng isa pang mag-o-olageng ng mga Pantaron Manobo, nababanggit ang lipi ng baganing si Tolalang (ng epikong panahon) na naninirahan ‘sa limang kailogan’ ng Manobong lupain.

Ganito ang mukha ng hilagang bahagi ng Talaingod Manobong mundo (tanu/lupain, daigdig), isang madaling-araw sa isang tuktok ng bundok-Bagang, isa sa maraming sentro ng mga baloy (bahay; sungobaloy, kabahayan) ng mga tagaritong katutubo.

Naituturo mula dito ng ilang nakausap kong Manobo ang ilan pang kabahayan-ingod (‘bayan’) na nakakalat sa iba’t ibang direksiyon palibot sa iyong kinatatayuan. Lahat ng napapangalanang ugpaan (‘tirahan’) sa ibayo-ngunit-naituturong mga pook sa tabi ng ilog Talomo ay lahat network ng ugnayang kamag-anakan at ka-asawahan.

Hindi mahirap ilarawang-diwa ang lawak ng domeyn: halus may direktang biswalisasyon ng magkakaugnay na mga bayan—’diyan sa kabilang bundok, anak, nakatira ang ilan mo pang anggam at inayon (mga tiyohin at tiyahin); doon naman sa likod niyang tuktok ang mga talari (kapatid) ng apo (lolo/lola) ng iyong amoy (ama)’.

May mga piling-lokasyon sa kabundukan-tanu ng mga Manobo kung saan, mula dito, madaling tingnan (at isa-diwa) ang praktikal na kalibutan (ang buong libot, daigdig) ng kanilang kinauugatang tanu. Malamang na pumapaloob ang katangiang ito sa kategorya ng ‘ganda’ ng isang pook-ugpaan ng mga Matig-Talomo.

Ilan sa mga tuktok-lugar na ito ay pinagtayuan nila ng mga panubaran (bahay-sambahan), ‘upang una itong matamaan ng sinag ng araw’. Noong unang panahon, ginagawa dito sa Bagang ang ilang malalaking pagtitipon ng mga baylan ng iba’t ibang komunidad (ugpaan-ingod) ng Ilog Talomo at iba pang kalapit na lugar.

Tinawid naming muli ang Pantaron ng dalawang kasamang Manobo upang hanapin si Buburi, palayaw ng mga Talaingod Manobo (Matig-Talomo) sa kanilang magaling na mag-o-olageng (tipo ng naratibong-kanta).

Ilang gabi rin naming pinakinggan ang kanyang nakakagulat na bersiyon ng epikong Tolalang at naunawaan ang lalim at sigla—at tuloy-tuloy na pag-gulong ng kasaysayan—ng kalinangang Manobo dito sa gitnang Pantaron kahit nitong ika-21 siglo.

Sayang. Di pa rin lumusot sa Nobel itong si Tomas Pintson. (Kahit medyo lipas na, OK pa rin balikan ito: Thomas Pynchon makes me giggle.)

Natalo siya ng isa pang Tomas (i-klik ang pabalat sa ibaba para sa mga tula ng seryosong Tomas na ito).

Non-fiction-SF ang bagong akda ni Kaku (i-klik ang pabalat sa itaas para sa pdf). Supersonik ang teksto, mabilis basahin. Unahin ang panghuling seksyon, “A Day in the Life in 2100″. Superfantastik ngunit mahigpit na naka-angkla sa limite/posibilidad ng kasalukuyang siyensya. Maitatapat ito sa pinakamagagaling na mga likha nina Cory Doctorow at Vernor Vinge.

Dito ang website ni Kaku.

Masalita rin ang mga syllabi nitong si David Foster Wallace. Ang ilan sa kanyang mga teaching materials ay maaari ngayong masilip dito sa DFW Archive. Sa isa sa kanyang silabus-nowts (tingnan ang nasa ibaba), ganito ang kanyang napaka-DFW-istilong paunawa:

Historically, I’ve given the highest grades to students whose readings of and opinions [...] were different from mine, provided that those students could argue interestingly and plausibly for their claims. [This is] not just a Find-Out-What-The-Teacher-Thinks-And-Regurgitate-It-Back-At-Him course. It’s not like math or physics—there are no right or wrong answers (though there are interesting versus dull, fertile versus barren, plausible versus whacko answers).

Halus maririnig mo na kaagad dito ang kaparehong boses na nasa ilang bahagi ng kanyang (‘opus so magnum‘ na) Infinite Jest.

Tinawag ni Tungaw ang aking pansin kahapon dahil dito sa isang sayt na kanyang napuntahan. Nakakaaliw “kausapin” ang bot na ito! (I-klik ang icon sa itaas.) Matapang at maloko. Papatulan ka kung murahin mo, o minsan, gagawan ka ng kakatuwang “pagpapaamo”.

Ibang-iba ito doon sa super-boring na si Eliza (Eliza Chat bot), na mukhang wala-sa-sarili noong tinestingan kong “awayin” (sa istilong helowmayktest-helow, medyo bot-lupit nga lang). Ganito ang daloy: [Test] What the f**k! [Eliza] Does that question interest you? [T] What the heck. [E] What is it that you really want to know? [T] Go to hell. [E] Tell me more… [T] Bull! [E] Ok, tell me more… [T] Moron! [E] Oh, … moron?

Kaya iniwan ko na. Ngunit may pahabol pa ito pagtagal! [E] Are we going to chat? I can’t help you without a dialog!

Ganito ang aking ginawa: inulit ko ang eksaktong mga linya sa dalawa pang chat-bots (Jabberwacky, Alice) at ikinumpara ito sa ngayo’y-paboritong Cleverbot. Obserbahan ang mga excerpt-sagot nila sa ginawang palaaway-test-lines:

[T] Go to hell. [Jabberwacky] Hey! [Alice] What makes you so angry? [Cleverbot] I’m already there. How are you?
[T] You moron! [J] That’s not nice. [A] Interesting gossip. [C] The first really intelligent thing you’ve said.

Noong nakaraang palitan, ganito ang daloy dito kay C.:

[T] You’re just a computer. [C] A bot is not just a computer. [T] You’re an idiotic machine, nothing but dumb computations! [C] I love you.

Bisitahin na itong si Cleverbot! 42% human!, sabi pa ng kanyang sayt. Pwede rin itong kausapin sa wikang Pinoy. [T] ‘Kumusta po.’ [C] ‘OK lang naman po.’ Magalang.

Nababanggit ang War and Peace ni Tolstoy sa nobelang Freedom (2010) ni Franzen; pero kahit siguro hindi, ang tangent ng matatayog na tema ng kasaysayan-at-lipunan at ang dinamiks ng domestikong buhay—at mabusising pagtitig sa katayuan ng mga indibidwal na aktor (at, mangyari pa, nitong dalawa pang di-taong aktor: mikro-pulitika ng mga pusa at ibon)—ay magpaalala pa rin sa iyo kay Tolstoy, dito sa natawag ni Kunkel na ehemplo ng 21-siglong neotraditionalist fiction.

Dito ang link para sa cerulean warbler ng The Cornell Lab of Ornithology.

Sa istilo-ng-pagtitig ni Franzen sa mga tauhan ng kanyang nobelang The Corrections (2001)—matutulis, titig-mikroskopyo, minsa’y sobrang-lupit na pagtitig—dinaysekta nito ang sarili dito sa The Discomfort Zone: A Personal History (2006) sa halus kaparehong lente: ang kanyang ‘personal na kasaysayan’ bilang isang middle-class na indibidwal ng huling 20-siglong Amerika.

Hindi ito nagustuhan ni Michiko Kakutani (2006, The New York Times)! Sa sobrang paglista nito ng kanyang mga kahinaan, personal na depekto, at mga makasariling kiling, ala-tandang na ‘pag-aayos-balahibo’ (preening) ang dating nito sa kanya. (Silipin dito ang kakatuwang istatistika ng mga ‘negatibong rebyu’ ni Kakutani. Huwag kaligtaan ang nakakaaliw na mga komento sa paanan nito.)

Naalala ko tuloy ang deskripsyon ni Franzen tungkol kay Patty Berglund sa kanyang nobelang Freedom (2010):

There were people with whom her style of self-deprecation didn’t sit well—who detected a kind of condescension in it, as if Patty, in exaggerating her own minor defects, were too obviously trying to spare the feelings of less accomplished homemakers. But most people found her humility sincere or at least amusing …

Pwede namang sabay self-dissection at preening itong The Discomfort Zone. Ito ang tila hindi napik-ap ni Kakutani: ang dayalektikal, di-buo, Kafka-kompleks na katayuan ng isang indibidwal, at kaya nito ring tila-kakaibang penomenon: pagsasapubliko ng isang kritikal-sa-sariling ‘personal na kasaysayan’.

Makikita ang akademiko at eksplisitong pagbabaybay ng puntong ito sa chapter 5/’The Foreign Language’ ng Discomfort Zone. Ang tema ng seksyong ito ay ang pag-aaral niya ng Aleman/Literaturang Aleman sa Munich at ang mahahalagang mga puntong nakuha niya sa isang hinahangaang propesor, lalong-lalo sa pagbabasa ng Der Prozeß/Der Prozess (The Trial) ni Kafka.

Ano ang buod ng akdang ito? Paalis doon sa napaka-institusyunal na pagbasa, isang dayalektikal na pananaw tungkol sa katayuan ng ‘indibidwal’ ang sentro ng akda. Ganito ang sumada ng mensahe nito sa pananaw ni Franzen:

A man could be a sweet, sympathetic, comically needy victim and a lascivious, self-aggrandizing, grudge-bearing bore and also, crucially, a third thing: a flickering consciousness, a simultaneity of culpable urge, and poignant self-reproach: a person in process.

Pakinggan ang buong seksyon ng kwento ni Franzen tungkol dito—ang pagtalakay kay Kafka sa kanilang klase; interpretasyon ng The Trial ng kanyang propesor sa Aleman, at isang hiwa rin ng pagkatao ng kanyang propesor—mula sa audio-book ng Discomfort Zone, na binasa mismo ni Franzen: Franzen on Kafka (mp3/10.15mb).

At narito rin ang audio-book ng partikular na seksyong tinalakay ni Franzen: The Trial, excerpt. Dito galing ang text ng binasang seksyon: The Trial, A New Translation By Breon Mitchell. Ibang salin: The Trial (Oxford, Mike Mitchell Translation). Magandang pambungad kay Kafka: Kafka, A Very Short Introduction. Ilan pang sanggunian: Cambridge Companion to Kafka, Gilles Deleuze and Felix Guattari: Kafka, Toward a Minor Literature.

Ganito ang grand na pagbati ng isang karakter sa isang nobela ni Updike (In the Beauty of the Lilies):

Welcome to the twentieth century, Mr. Wilmot; we all have some catching up to do. Amazing things are coming out of European physics. Time is the fourth dimension, it turns out, and slows down when the observer speeds up. The other three dimensions don’t form a rigid grid; space is more like a net that sags when you put something in it, and that sagging is what we call gravity. Also, light isn’t an indivisible, static presence; it has speed, and it comes in packetsirreducible amounts called quanta.

Parang may ganitong porma ng pagbati—Pagbati! Narito ka na nga, senyor/sonyora, sa ika-21 siglong pagkukwento at pamumuhay…—kung mabunggo ka dito sa nakakatuwa at kakaibang deskripsyon nitong ‘bagay’ (sex) sa nobela nina Franzen (The Corrections) at Bolaño (The Savage Detectives).

Tiyak maisip mo rin kaagad kung ano itong ‘bagay’ na nangyayari dito sa pagsasalarawan ni Franzen:

First the material’s colorful fabric casing was removed, then the material was placed on its knees and the semiskilled worker fitted his tool into its mouth, then the material was placed on its back while the worker orally calibrated it, then the worker clamped the material into a series of horizontal and vertical positions, crimping and bending the material as necessary, and very vigorously processed it with his tool . . .

Makina parin ang nangingibabaw na larawan dito sa isa pang okasyon:

… with a locomotive as long and hard and heavy as an O-gauge model railroad engine, he tunneled up into wet and gently corrugated recesses that even after twenty years of traveling through them still felt unexplored …

Nakakaaliw tuloy, sa ganyang mekanikal na metapora, itong ginawa ng isang karakter ni Bolaño:

(December 4) Yesterday it rained all night. The building’s outdoor stairways looked like Niagara Falls. I kept a tally as we made love. Rosario was amazing, but to preserve the integrity of the experiment, I didn’t tell her so. She came fifteen times. The first few times she had to cover her mouth so she wouldn’t wake the neighbors. The last few times I was afraid she was going to have a heart attack. Sometimes she seemed to swoon in my arms and other times she arched as if a ghost were tickling her spine. I came three times. Later we went outside and bathed in the rain spilling over the stairwells. It’s strange: my sweat is hot and Rosario’s is cold and reptilian, with a bittersweet taste (mine is definitely salty). In total we spent four hours fucking.

(December 5) Today Rosario and I had sex from midnight until four-thirty in the morning and I clocked her again. She came ten times, I came twice. And yet the time we spent making love was longer than yesterday. Between poems (as Rosario slept), I made some calculations. If you come fifteen times in four hours, in four and a half hours you should come eighteen times, not ten. The same ratio goes for me.

Ito ang pwedeng itabi sa matalas na sanaysay ni Raul Pagalangan (‘Freedom for the thought we hate’). Bakit kailangang depensahan ang karapatan ng mga ebolusyunista, lalo pa sa konteksto ng paaralan: maganda ang argumento ng Ninth US Circuit Court of Appeals sa pagdepensa sa isang guro na inireklamo dahil sa pagbansag nito sa creationism bilang isang superstitious nonsense:

In broaching controversial issues like religion, teachers must be sensitive to students’ personal beliefs and take care not to abuse their positions of authority. But teachers must also be given leeway to challenge students to foster critical thinking skills and develop their analytical abilities. This balance is hard to achieve, and we must be careful not to curb intellectual freedom by imposing dogmatic restrictions.