Narito ang link sa bagong akda ni James Scott (2009) sa Zomia na naunang natalakay dito.

Feb. 2, 10:33 AM, Tambon Kamloan, Nakhon Sri Thammarat, Thailand
(original photo: Takako Iwasawa)

Kahit wala siya sa okasyong naganap, lubos na ikinagalak ng mga nag-nominate (isa dito ang Sagip [Support Action Group for Indigenous Peoples]) ang parangal at pagkilala na iginawad kahapon ng Center for Environmental Concerns kay Datu Guibang Apoga, bilang “Gawad Bayani ng Kalikasan”. Napakamakahulugan ang gawad-titulong ito lalo na sa aktwal na kontekstong ginagalawan ni Datu Guibang.

May mga naunang pagtalakay dito sa kanya, ng Pantaron, at ng mga ka-ingod (kababayan: ingod = banua = bayan, sanlibutan) niyang Manobo: Pantaron!, Uway, Kosmolohiya ng Bagani, at Pagtawid sa gulugod ng Mindanao.

Maaaring tawaging isang gulugod (backbone)–isang bayoheyograpikal na gulugod–ang buong Pantadon Range, o ang alon-along mga kabundukan ng Pantaron, mula hilaga (sa may bandang Cagayan-Agusan) pababa hanggang sa Bundok Apo (na mistulang tore at putong ng linyang-kabundukang ito), pababa pa hanggang Timog Cotabato-Sarangani. Ang gitnang bahagi ng gulugod na iyan ang malawak na lupaing ninuno ng mga tinatawag na ‘Ata-Manobo’ o ng mga Pantaron Manobo. Mula sa gulugod na ito dumadaloy ang daan-daang ilog: kasama kapwa ang dambuhalang (pagdating sa kapatagan ng ibaba) Rio Grande de Mindanao o ang Ilog Pulangi at ang Ilog Dabaw. Dahil sentral at malaking grupong etnolingwistiko ang pamilyang Manobo sa Kamindanawan, isang etnograpikal na gulugod rin ang Pantaron, daluyan ng napakaraming etnikong grupong maipapaloob sa matatawag na Pamilyang Manobo ng mga Wika/Kultura. Mangyari pa, pook rin ito ng mga prehistorikong tunggalian ng mga katutubong kadatuan at kaharian (sa ordinaryo-sa-ating kahulugan: katutubong sistemang pulitikal na pinamumunuan ng isang datu/hadi/hari (sensu Salazar) na may mga tagasunod na iba pang mga datu-sakop na pamayanan. Ilang libong (o ilang milyong) transaksyong pulitikal, kultural, at pang-ekonomiyang pagpapalitan ang maaaring naganap sa gulugod na ito mula sa panahong prehistorikal hanggang sa kasalukuyan. Upang maisalba ang gitnang Pantaron sa pangangalbong-troso at panghuhukay-mina ng iilang makapangyarihang pamilya at mga kompanya na naakit sa mayamang lupaing ito (at, sa mabagsik na lohika ng kasalukuyang kaayusan, lahat may mga basbas ng namamayaning estado ng bansa), hindi matatawaran ang sakripisyo at hirap ng mga Manobong Pantaron. Gayumpaman, sa matalas na lohika na rin ng matatag na paninindigan, marami na rin silang naipagwaging tagumpay: na lahat hinuhugpong ng katotohanang nariyan pa rin ang makapal na gubat ng gitnang Pantaron upang patuloy na mapakinabangan kahit ng mga taga-lungsod at siyudad sa mga paanan nito.

Isang buong kosmolohiya ang mapapansin sa headgear na suot-suot ni Datu Guibang Apoga, ang bayani/bagani ng Pantaron. Kung tama ang pagbabasa sa signipikasyong kosmolohikal ng mga Austronesyano sa akdang Likatao at Epiko ni Zeus Salazar (2004), ang heometrikal na disenyo sa may noo ni Datu Guibang–sinuot niya ito noong makiusap kaming kunan siya ng litrato bilang ala-ala ng aming pagdaan sa kanilang lugar–ay buong-lalim na nakaugat sa katutubong konpigurasyon ng ahas-at-araw. Heometriya ng ahas na nakapatong sa may noo (noo = mukha = araw): kaya tambalang Ahas (kailaliman) at Araw (kaitaasan) ang talagang buong ipinahihiwatig dito: ibig sabihin, ang buong lawak ng sanlibutan (san-libot-an) kung saan gumagalaw ang sangkatauhan, na ipinagtatanggol ng bagani/bayani (na sinisimbolohan mismo ng buong pagkatao ni Guibang). Naglalapat ang kailaliman at kaitaasan at nasa pagitan nito ang isang bagani.

Kaya, kung nakakapagsalita pa sa atin ang headgear ni Guibang, tila matalinghaga nitong sinasabi ang isang katotohanang umiiral pa hanggang sa mga araw na ito mismo: “may isang buong sanlibutan (ang Pantaron na kanilang ginagalawan) kung saan nakapook ang isang uri ng pagpapaka-bagani/bayani”–o di kaya, ‘naririto tayo sa isang pook kung saan nagaganap ang pakikipaglaban para sa lupaing ninuno’ ng mga Manobo. Hindi romantisasyong katutubo ang linyang iyan kung magbibigay-panahon tayong pag-aralan ang haba ng kasaysayan ng mga Manobo ng gitnang Pantaron.

Walang ni isang pakong ginagamit sa pagawa ng isang bahay ng mga Manobo na naninirahan malapit sa kabundukang Pantaron. Uway (rattan) ang tanging nagdudugtong sa mga kahoy na bumabalangkas sa isang matatag na baloy.

Nobyembre 29 hanggang Disyembre 2: tinawid namin ng ilang kasamang katutubo ang Pantaron Range. Isang lakarang halus walang katapusan, tuloy-tuloy sa dalawang araw, mula alas-kuwatro ng umaga hanggang alas-siyete ng gabing paglalakad, tulog, at lakarang muli pagkagising. Sto. Nino ng Talaingod, Davao del Norte kami pumasok (sakay ng habal-habal ng isang oras papunta sa isang sityo kung saan nagtatapos ang kalsadang madadaanan ng motor), at matapos ang mahabang mga oras at araw ng paglalakad, sa San Jose, San Fernando, Bukidnon na kami lumabas! Nakausap ko rin sa wakas ang isang legendaryong Datu ng mga Pantaron Manobo (kadalasang tinatawag na Ata-Manobo, ngunit iisang etnolingwistikong grupo lamang ito sila kasama ng mga tinatawag na Matigsalug, sa magkabilaang pook ng Pantaron), si Datu Guibang Apoga. Malalim ang pagkakaugat ng mga pamayanang katutubong ito sa lupain at kagubatang Pantaron: kung nananatili pa hanggang ngayon ang ilang magubat na bahaging ito ng Pantaron, at hindi tuloy-tuloy na napasok at napagsamantalahan ng mga malalaking kompanyang-troso at dayuhang kompanyang-mina, bunga ito ng ilang dekadang pagtindig ng mga Pantaron Manobo upang depensahan ang lupain ng kanilang mga ninuno at salinglahi.