Mas kompres nga lang itong kay Lethem: siksik at matulain ang pagkawika, at tila sadyang binuburan ng ilang gasgas doon at dito pa-minsan-minsan. Ganito ang pagsasara ng Liner Note ni Dylan Ebdus sa koleksiyong CD ni Barry Rude, Jr.:

The music in this collection tells a tale—of beauty, inspiration, and pain—in voices out of the ghetto and the suburb, the church and the schoolyard, voices of celebration and mourning, sometimes voices of pensiveness and heartache so profound they feel unsustainable in the medium of pop. The voices may propel you to warble along, or to dance, they may inspire you to seduction or insurrection or introspection or merely to watching a little less television. The voices of Barrett Rude Jr. and the Subtle Distinctions lead nowhere, though, if not back to your own neighborhood. To the street where you live. To things you left behind.

Tila ganyan din ang nais ipinta at iparinig sa atin dito ni Lethem sa Fortress: halo-halong madyik sa isip at puso at tenga, upang maakit ka, kahit sa ilang saglit lang, palayo sa baha ng kulturang-biswal nitong siglo-21.

Isang tipo ng urban-antropolohiya sa nobelang anyo itong Fortress of Solitude (2003). Kung ano ang ginawa ni Chabon sa komiks doon sa kanyang Cavalier-Klay ay ito ang ginawa ni Lethem dito sa pop-musika (‘R&B’, ‘funk’, ‘soul’, ‘hip-hop’, ‘punk’—magalaw ang mga kategoryang ito) sa buhay ng mga kabataang lumaki sa mga kanto nitong malawak, puno-ng-mga-lunggang siyudad, panahong-70s. (Lethem-Franzen-Chabon, sa mga nobelang-Amerika, ang kumuha ng ilan naming panahon ni Tungaw noong nakaraang taon—isa silang set, sabi pa; pero di ko na nabalikan si Chabon, at hindi na ginalaw ni Tungaw si Lethem.)

Matalinong tenga si Lethem kaya balot-na-balot sa tugtog-ng-taon ang atmosfera ng kanyang pook. Akwaryum ng mga ritmo ang ginagalawang paligid ng mga tauhan dito.

May kanya-kanyang taglay na genre ang mga tipo ng kabataan (hippies, punks, nerds) sa mundong-Brooklyn ni Lethem. Sa kagubatang-metropolis, identity-marker ng tribong nerd-brainiacs ang Talking Heads at Devo. Narito ang isang istilong-Lethem na pagwiwika, mula sa pangatlong bahagi ng semi-awtobayograpiyang Fortress:

Matthew and I ironized our discomfort by sublimating it in culture. Devo, a band I’d never cared for in high school, became an emblem of our difference, not only from the Camden hippies, but also from the chic, Bowie-loving punk types who had subscriptions to Interview and vacationed in Paris. Devo expanded the nerd-brainiac ethos of a band like Talking Heads in a usefully hostile direction. Loving Devo, it was possible to indulge our class resentment by masking it as anticapitalist satire. They became an adjective: Certain things were awfully Devo around this school, weren’t they?

(Pormulasyong-Lethem lang siguro ang makakasulat nito: ‘expanded the brainiac ethos in a usefully hostile direction‘!)

Masayang silipin ang kuwento nitong matalinong bandang Talking Heads: This Must Be The Place: The Adventures of Talking Heads in the 20th Century.

Mula sa tuktok-ugpaan (tirahan) ng bundok-Bagang, papasilip pa lamang ang araw sa guhit-tagpuan/abot-tanaw. (Ang dalawang likhang-kataga ang saling-Tagalog sa salitang horizon na makikita sa diksyunaryong-1977 ng Australyanong paring si Leo J. English.)

Sa kwento ni Datu Barit ng Barobo, isa sa mga pamayanang Manobo sa tabi ng Ilog Talomo (kaya’t tatawagin silang Matig-Talomo—sa literal, ‘mga taga-Talomo’—halimbawa, ng mga Matigsalug/’mga-taga-Salug’, isang mahalagang ilog sa ibayong bahagi ng Pantaron), nasa edad pa siya ‘na pwede pang kargahin sa balikat ng kanyang amoy/ama’ noong huli siyang makadalo ng isang dangag na ginawa sa Bagang. ‘Mahalaga ang papel ng Bagang sa ganyang mga pagtitipon,’ ani Datu Barit.

Ilang araw, minsan aabot ng ilang linggo, na mananatili sa Bagang ang maraming kamag-anakan, mag-iipon araw-araw sa malawak na panubaran (bahay-sambahan), na kahit papandayin ito upang maikasya ang napakaraming mga dadalo, bata’t matanda, ay aapaw pa rin sa laki nito ang mga naririyang tao, at kakanta sila buong araw ng mga epiko at papuri sa Manama (‘Diyos’), mula pagsilang hanggang paglubog ng araw. ‘Maalala ko noon, kailangang madilim pa ay tatae na kami dahil pagagalitan kami ng mga igbujag/matatanda kung kami’y lalabas upang magbawas kung nakalabas na ang araw,’ patuloy na kwento ni Datu Barit.

Isang mahalagang institusyon sa katutubong daigdig/buhay itong dangag: ang malakihang pagtitipon, pana-panahon, ng mga baylan (katutubong ‘pari’, kung bibigyang-diin ang ispiritwal nilang papel) na nagmumula pa sa magkakaibang mga pamayanan. Ang pagtitipong ito ng mga kalat-kalat na mga pamayanan, sa pamumuno ng mga baylan, ay isang mahalagang sentripetal na pwersa-ng-paghuhugpong sa ritmo ng buhay-katutubo. Napakamahalaga ang papel nito—punto na madalas makalimutang salungguhitan sa maraming pag-aaral sa katutubong ‘kaayusang panlipunan’—sa paglilikha ng kamalayang-bayan at, kung gayon, sa supra-village na istrukturang-pulitikal: ang domeyn ng malawak na ingod-bayan ay lampas sa ideya ng iisang pamayanan-kabahayan (na tatawaging village sa Ingles). Bayan ≠ village.